ALEF-BET
Tajemnice ALFABETU HEBRAJSKIEGO
Alef-Bet
Alfabet hebrajski składa się z dwudziestu dwóch liter. Każdej z nich przypisano wartość liczbową. W alfabecie hebrajskim nie ma samogłosek. Ich brak wypełnia pomocnicza punktacja, umieszczana pod lub nad literami, albo też obok nich. Współcześnie Biblia jest zawsze drukowana z punktacją pomocniczą.
Czytaj więcej
Imię Boże Tetragram
Pośród tajemnic liter tworzących alfabet hebrajski, Imię Boże odgrywa jedną z najbardziej znaczących ról. Wśród Izraelitów Imię Boże zawsze było otoczone trwożną tajemnicą. Potęgą Imienia Bożego przepełniona jest cała literatura talmudyczna, midraszowa i późniejsza rabiniczna. Święty tetragram, czyli cztery znaki składające się na Imię Boże, zapisuje się po hebrajsku יהוה
Czytaj więcej
א (Alef)
Alef א jest pierwszą literą alfabetu hebrajskiego. O niej – jak głosi legenda – Bóg powiedział, że On jest jeden i Alef oznacza jeden. Nic dziwnego, że Alef szczególnie rozbudzało i zaprzątało poetycką wyobraźnię mędrców dawnego Izraela.
Czytaj więcej
ב (Bet)
Od litery ב (Bet) rozpoczyna się Tora – duchowa podstawa tego świata. Otwiera ona pierwszy werset Księgi Rodzaju. Świat został stworzony za pomocą ב (Bet), ponieważ stanowi ono początek słowa beracha – „błogosławieństwo”.
Czytaj więcej
ה את
Słowo oznaczające kobietę (isza) jest związane ze słowem oznaczającym mężczyznę (isz). Stąd wynika jasno, że świat został stworzony za pomocą języka hebrajskiego. Dzięki literce ה, każda kobieta jest z natury osobą duchową. Dwie krańcowe litery alfabetu – pierwsza i ostatnia – są symbolem nie tylko całego alfabetu, lecz także wszelkiej pełnej i doskonałej całości.
Czytaj więcej
שְׁמַע יִשְׂרָאֵל ת
שְׁמַע, יִשְׂרָאֵל: יְהוָה אֱלֹהֵינוּ, יְהוָה אֶחָד Ostatnia litera alfabetu, Taw ת, jest szczególnie groźna. Napiętnowany nią był Kain.
Czytaj więcej

Tradycja żydowska

Przekazywanie z pokolenia na pokolenie obyczajów, przekonań, zasad wiary i postępowania odgrywało zawsze bardzo ważną rolę wśród Żydów. Religia mojżeszowa wymagała od wyznawców szacunku dla tradycji oraz jej kultywowania. Różne święta, obrzędy i obyczaje, których rodowód sięga czasów biblijnych, pozwalały Żydom zachować tożsamość. Kształtowały się one w warunkach pogłębiającej się izolacji od otoczenia, przez co przyczyniły się do powstania specyficznej kultury żydowskiej, która nie przestała istnieć i wciąż się rozwija.

modlący się Żydzi„Żydzi modlący się w Jom Kipur” — obraz Jakuba Weinlesa. Jom Kipur (Dzień Pojednania) to najważniejsze święto żydowskie w wymiarze duchowym. Obchodzone jest na przełomie września i października na pamiątkę dnia, kiedy Mojżesz zszedł z góry Synaj z drugimi Tablicami Dekalogu i oznajmił Hebrajczykom, że Bóg, wybaczył im grzech bałwochwalstwa (kultu „złotego cielca”). Dzień Pojednania jest świętem pełnym powagi. W tym dniu wszystkich obowiązuje ścisły post oraz zakaz wykonywania jakiejkolwiek pracy. Jest to dzień oczekiwania na miłosierdzie Boże. Zakończenie postu obwieszcza uroczyście dźwięk rogu — szofaru.

Kalendarz — żydowska rachuba czasu

Żydzi od 2,5 tys. lat posługują się własną rachubą czasu. Kalendarz ten różni się znacznie od powszechnie używanego dziś kalendarza gregoriańskiego (słonecznego). Żydzi za początek rachuby czasu przyjmują dzień stworzenia świata lub w sześć dni później — człowieka, czyli Adama i Ewy. Na podstawie zawartych w Biblii danych chronologicznych ustalono, że świat został stworzony 7 października 3761 r. p.n.e. Tak więc rok 2004 to zgodnie z tą rachubą 5764/5765 A.M. (anno mundi, czyli od „stworzenia świata”). Miesiące kalendarza żydowskiego nie pokrywają się z miesiącami kalendarza gregoriańskiego. Nowy rok żydowski rozpoczyna się jesienią. W kalendarzu żydowskim tydzień również liczy siedem dni. Pierwszym dniem tygodnia jest niedziela, ostatnim, świątecznym, sobota — szabat. Dni tygodnia, które nie mają nazw własnych, określa się kolejnymi cyframi, a ściślej literami, ponieważ w języku hebrajskim każdej literze alfabetu przypisana jest określona wartość liczbowa. Według kalendarza żydowskiego doba zaczyna się wieczorem i trwa do zmierzchu dnia następnego. Dlatego szabat i każde inne święto żydowskie zaczyna się wieczorem dnia poprzedniego. Ze względu na moment rozpoczęcia się szabatu bardzo ważne dla religijnego Żyda jest precyzyjne ustalenie początku doby. Toteż współczesne kalendarze żydowskie podają dokładne godziny i minuty rozpoczęcia szabatu.

Święta, obrzędy i obyczaje żydowskie

Święta, obrzędy i obyczaje żydowskie są bardzo stare i zróżnicowane. Choć w większości mają rodowód rolniczy, to jednak głęboko tkwią w historii, upamiętniając różne wydarzenia z dziejów narodu. Historia jest wszechobecna w żydowskich rytuałach i obrzędach. Dlatego jej znajomość wydaje się konieczna dla pełnego ich zrozumienia.

Święta żydowskie można podzielić na dwie główne kategorie: nakazane przez Pięcioksiąg i te dodane później. Do najważniejszych należą: Szabat, Jom Kipur (Dzień Pojednania), Sukot (Święto Szałasów), Pesach (Pascha), Chanuka (Święto Świateł), Rosz ha'Szana (Nowy Rok) i Purim (dosł. losy — Święto zwane żydowskim karnawałem). Ponieważ kalendarz żydowski jest kalendarzem księżycowo-słonecznym, w którym dostosowanie roku księżycowego do kalendarza słonecznego zachodzi w cyklach 19-letnich, dlatego daty świąt żydowskich w kalendarzu gregoriańskim są ruchome. Obchody świąt inspirowały twórczość ludową i przyczyniały się do rozwoju różnych form artystycznego wyrazu i estetycznej wrażliwości.

Święta wymagały muzyki, śpiewu, a także odpowiedniej oprawy plastycznej. Odgrywały one ważną rolę w kształtowaniu tożsamości żydowskiej niezależnie od miejsca osiedlenia Żydów.

„Jestem dorosły” — bar micwa i bat micwa

Chłopiec po ukończeniu 13-go roku życia, kiedy według żydowskiego prawa religijnego staje się osobą dorosłą, dostępuje uroczystości bar micwy („syn przykazania”). Tego dnia w obecności rodziny, znajomych i swojego nauczyciela chłopiec odczytuje w synagodze fragment Tory i wygłasza samodzielnie przygotowany do niej komentarz. Obrzęd ten czyni go pełnoprawnym członkiem gminy, obowiązanym do przestrzegania przykazań. Od tej chwili sam odpowiada za swoje grzechy, może wchodzić w skład minjanu. Od XIX w. coraz częściej obchodzi się także uroczystość bat micwy („córka przykazania”), w czasie której ogłasza się przyjęcie dziewcząt do dorosłej społeczności żydowskiej (w wieku 12 lat). Przy tej okazji sadzi się sosny — z ich gałęzi zostaną zrobione drążki do ślubnego baldachimu, pod którym w przyszłości dziewczęta zawierać będą związki małżeńskie.

Współczesny ślub żydowskiWspółczesny ślub żydowski. W obecności rodziny i gości pod baldachimem odczytywana jest ketuba — kontrakt małżeński

Pod ślubnym baldachimem

Żydzi bardzo wysoko cenili instytucję małżeństwa. Niezamężne kobiety i nieżonaci mężczyźni nie cieszyli się szacunkiem. Wybór żony uznawano za rzecz bardzo trudną, dlatego przestrzegano przed pochopnymi decyzjami. Małżeństwa zwykle zawierano w młodym wieku. Kojarzeniem par zajmował się na ogół swat. W rodzinach bardzo religijnych młodzi często w ogóle nie znali się przed ślubem. To swat przeprowadzał decydujące rozmowy z rodzicami. Po nich zarządzano tzw. oględziny, podczas których młodzi mogli, często po raz pierwszy, się zobaczyć. Mieli możliwość odrzucić ofertę, a jeżeli tego nie zrobili, następowało spisanie z rodzicami wstępnych warunków umowy ślubnej. Ceremoniał ślubny odbywał się zgodnie z obyczajem i nakazami prawa żydowskiego, różnił się jednak w zaeżności od epoki i kraju zamieszkania. Z uwagi na to, że wesela trwały często kilka dni, za najlepszą porę do zawierania ślubów uważano wiosnę lub jesień, a najbardziej odpowiednimi dniami były wtorek lub piątek. Obrzęd ślubu żydowskiego nie ma charakteru ani ściśle religijnego, ani urzędowego. Jednak, aby był ważny, musiał się odbyć publicznie. Należało też sporządzić kontrakt ślubny zwany ketubą (hebr. dokument). Zgodnie ze zwyczajem, mąż gwarantował żonie mieszkanie, utrzymanie i opiekę. Ketuba była i jest gwarancją majątku kobiety i jej statusu prawnego. W ostatnią sobotę przed ślubem odbywały się przyjęcia dla przyjaciół, wieczorki: kawalerski i panieński. W dniu ślubu młodzi zobowiązani byli do zachowania postu. Powinni mieć na sobie nowe ubrania. Zarówno kobietę, jak i mężczyznę obowiązywał kolor biały, narzeczona powinna zasłonić twarz welonem. Ceremonia ślubu odbywała się często na dziedzińcu przy synagodze, pod baldachimem zwanym chupą (hebr. ślub) [zob. zdjęcie obok].

Swat w towarzystwie krewnych wprowadzał narzeczonego pod chupę. Drugi orszak z muzyką i śpiewem prowadził narzeczoną. Następnie rabin odmawiał błogosławieństwo nad winem, które potem narzeczeni kosztowali z kielicha. Pan młody wkładał narzeczonej na wskazujący palec pierścionek i wypowiadał słowa: „oto jesteś mi poślubiona zgodnie z wiarą Mojżesza i Izraela”, po czym następowało odczytanie ketuby. Przed i po jej odczytaniu odmawiano błogosławieństwa. Na zakończenie ceremonii młodzi wypijali wspólny kielich wina, po czym go tłukli. Gest ten miał przypominać o zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Zebrani na ślubie goście składali życzenia pomyślności, wypowiadając tradycyjne „mazel tow” (hebr. dobra gwiazda). Młodych obrzucano ziarnami pszenicy, ryżem lub orzechami. Po powrocie do domu młodzi zjadali swój pierwszy posiłek. Pan młody wygłaszał krótki wykład talmudyczny. Goście wręczali prezenty i rozpoczynały się tańce. Wśród chasydów mężczyźni i kobiety tańczyli osobno. Jedynie panna młoda mogła tańczyć ze swym mężem. Nocą młodzi udawali się do sypialni, a goście bawili się dalej, czasem nawet przez kilka dni. W ortodoksyjnych środowiskach żydowskich dziewczętom po ślubie ścinano włosy, a nawet golono głowy. Jako mężatki nosiły peruki.

ohelOhel (hebr. namiot) cadyka Chaima Halberstama na cmentarzu żydowskim w Nowym Sączu. Rodzaj grobowca w formie małego, prostego domku, wykonanego z kamienia lub drewna, w którym umieszczano płyty nagrobne dla ważniejszych osobistości (gł. wielkich uczonych i cadyków).

MacewyNagrobki żydowskie — macewy — na cmentarzu w Warszawie. Układane na nich kamyki są wyrazem pamięci o zmarłych.

Żyd Żyd
Dwaj Żydzi z końca XIX w. — akwarele Stanisława Tondosa. Pierwsza przedstawia Żyda w stroju modlitewnym. Na głowie ma tefilin (filakterie) i chustę modlitewną — talit — nałożoną na kapotę. Do rogu tałesu przymocowane są długie frędzle, zwane cicit. Druga akwarela ukazuje Żyda w czarnej kapocie, spodniach sięgających za kolana i białych pończochach. Na głowie ma czapkę z lisiej skóry, zwaną sztrajmi. Tak ubrany Żyd pochodził ze środowiska chasydzkiego.

W chrześcijańskiej opinii publicznej małżeństwa żydowskie cieszyły się dobrą opinią, przeważało mniemanie, że pożycie małżeńskie wśród Żydów było udane, choć zdarzały się głosy, że zawierane one były w zbyt młodym wieku.

Śmierć i pogrzeb

W przeciwieństwie do wesela, pogrzeby były bardzo skromne, odbywały się najczęściej w dniu śmierci zmarłego lub nazajutrz. Obowiązkiem moralnym i religijnym Żydów było czuwanie przy łożu ciężko chorego. Modlono się, starano się przynieść mu ulgę. W chwili stwierdzenia zgonu, zmarłemu zamykano oczy i kładziono na nie gliniane skorupki z rozbitego naczynia. Urządzaniem pogrzebów zajmowały się bractwa pogrzebowe, tzw. Chewra Kadisza (aram. święte bractwo). Przynależność do niego była dobrowolna i nieodpłatna, członkostwo uważano za zaszczyt. Bractwo to miało za zadanie zapewnienie wszystkim Żydom (członkom gminy) pogrzebu zgodnego z tradycją. Jego członkowie opiekowali się chorymi, czuwali przy umierających i zajmowali się wszystkim, co dotyczyło przygotowania pogrzebu. Trumna powinna być wykonana z nieheblowanych desek, bez gwoździ. Stawiano ją bezpośrednio przy grobie. Na miejsce spoczynku zmarłego odprowadzał kondukt pogrzebowy. Chowano go w grobie pojedynczym, niezabudowanym. Starano się, aby pierwsza garść rzuconej na trumnę ziemi pochodziła z Palestyny, przez co można było uważać, że zmarłego pochowano w Ziemi Świętej. Po zasypaniu grobu odmawiano modlitwę za zmarłych zwaną kadisz. Pogrzeb kończyła stypa, podczas której podawano m.in. soczewicę i jajko na twardo, w wierzeniach żydowskich symbolizujące żałobę. Żałoba obowiązywała bliskich krewnych zmarłego. Jej charakter i czas trwania był zróżnicowany w zależności od stopnia pokrewieństwa. W przypadku śmierci rodziców, żałoba trwała przez cały rok.

Cmentarze żydowskie miały specyficzny wygląd. Stały na nich kamienne płyty nagrobne — macewy. Wielkim uczonym i cadykom budowano na cmentarzu ohele.

Pamięć zmarłych Żydzi czczą poprzez zapalanie na grobach świeczek i kładzenie kamieni. W tradycji żydowskiej światło symbolizuje duszę zmarłego. Z kolei kamienie to prawdopodobnie stary zwyczaj pochodzący z czasów, gdy za ich pomocą oznaczano groby na pustyni.

Charakterystycznym zwyczajem jest także zostawianie na grobach wielkich ludzi małych kartek z prośbami do Boga. Żydzi wierzą, że pośrednictwo tych ludzi pomaga w spełnianiu próśb kierowanych do Boga. Groby krewnych odwiedza się w rocznicę ich śmierci oraz w rocznicę zburzenia Swiątyni Jerozolimskiej, która przypada na przełomie lipca i sierpnia. W tradycji żydowskiej cmentarz to miejsce rytualnie nieczyste. Dlatego po opuszczeniu go należy umyć ręce. Jedną z ważniejszych zasad religii żydowskiej jest zasada nienaruszalności zwłok, jej złamanie uważane jest za ciężkie przestępstwo. Ze względu na spoczywające tam prochy przodków, cmentarz dla Żydów jest miejscem świętym. Znajdujące się tam prochy zmarłych powinny pozostać tam w stanie nienaruszonym aż do czasu przyjścia Mesjasza, który przywróci ich do życia.

Jak się ubierano? Tradycyjny strój żydowski

W Polsce do końca XV w. Żydzi nie wyróżniali się zbytnio swym strojem od otoczenia. Tradycyjny ich strój (czarne bekiety i chałaty) i odmienne od chrześcijan uczesanie (długie brody i pejsy) pojawiły się w Polsce dopiero w następnym stuleciu. Do dnia dzisiejszego tylko Żydzi ortodoksyjni, głównie chasydzi, pozostali wierni zwyczajowi noszenia na co dzień charakterystycznego stroju żydowskiego, który jest zewnętrznym wyrazem ich przywiązania do tradycji.

W okresie poprzedzającym Holokaust zdecydowana większość Żydów nie różniła się ubiorem od chrześcijan. Jedynie w czasie modlitw w synagodze nakładali oni specjalne szaty i przedmioty liturgiczne, wymagane przez rytuał religijny. Najważniejsze przedmioty liturgiczne to: chusty modlitewne (talit, tałes) oraz filakterie, nakładane przez dorosłych mężczyzn do porannej modlitwy w dni powszednie.